+

Archive forزرشک

راهبردهای پژوهشی زرشک

با وجود سابقه چند قرن پرورش زرشك بي دانه در كشور ما، هنوز توليد و فرآوري اين درختچه از علوم جديد بهره چنداني نبرده است. جهش قابل توجهي كه در عملكرد اكثر محصولات زراعي و باغي در نيمه دوم قرن بيستم اتفاق افتاد در مورد زرشك مصداق نداشته است. چنين وضعيتي قدرت و رقابت اقتصادي زرشك بي دانه را با گياهان زراعي و ساير محصولات باغي منطقه هاي ديگر كاهش مي دهد. لذا نگرش علمي به توليد و فرآوري زرشك و پژوهش در مورد نيازهاي اكولوژيكي و زراعي آن امري اجتناب ناپذير مي باشد.

دیدگاه‌ها

اقتصاد تولید و بازاریابی زرشک بی‏دانه

زرشك از جمله محصولات منحصر به فردي است كه در جنوب خراسان كشت گسترده اي داشته واز بعد اقتصادي، در ايجاد ارزش افزوده و اشتغال زايي نقش حياتي و بسزايي در جنوب خراسان براي دو شهرستان قاين و بيرجند دارد. سطح زير كشت و توليد در دو دهه گذشته، افزايش قابل توجهي يافته است، اما بازاريابي سنتي و مصرف محدود آن در داخل و خارج ازكشور همچنين عدم وجود امكانات فرآوري و صنعتي اين محصول موجب گرديده تا در زمينه توسعه بازار رساني داخلي و خارجي با موانعي روبرو باشد. به طوري كه نوسانات قيمتي و عدم وجود صادرات قابل ملاحظه، از ويژگي‏هاي بارز بازرگاني اين محصول است. اما در صورت توسعه بازار و سرمايه‏گذاري مناسب با وجود ظرفيت كافي براي توسعه كشت انتظار مي رود سطح زير كشت و توليد اين محصول گسترش يابد و روند رشد و گسترش آن به ساير شهرستان‏هاي جنوبي خراسان نيز تسريع گرديد. خصوصيات اجتماعي – اقتصادي مناطق كشت نشان مي دهد كه در برخي از مناطق، تنها محصول توليدي كشاورز زرشك بوده و درآمد خانوارهاي بسياري، تنها از اقتصاد تك محصولي زرشك تامين مي گردد. اين در حالي است كه اكثر قطعات بهره برداري، كمتر از نيم هكتار است و درصد بالايي از زرشك كاران بي سوادند يا از سطح سواد پاييني برخوردارند. ميانگين سني آنان نيز بالاست و اين امر ورود فن آوري جديد، آموزش و ترويج را با مشكلات همراه مي سازد. با توجه به آن كه نقش دولت و تعاوني‏هاي توليد و بازار رساني در رابطه با زرشك ضعيف است حمايت اين ارگانها مي تواند در افزايش كارايي بازار، قدرت بازاريابي كشاورزان، توسعه صادرات و سرمايه گذاري براي فرآوري اين محصول يسیار مفيد باشد. هزينه‏هاي احداث باغ و نگهداري آن و همچنين هزينه‏هاي داشت و برداشت در سال زراعي 81-80 رقم قابل ملاحظه اي را تشكيل مي دهد و حاكي از آن است كه سهم بالايي از هزينه‏ها مربوط به نيروي كار بوده كه ارزش افزوده ايجاد شده از اين عمل مي تواند  اثر مهمي در افزايش درآمد باغداران داشته باشد و موجب تثبيت و ايجاد فرصتهاي شغلي جديد گردد. از اين رو همگام با توسعه بازار و صادرات با توجه به شرايط منطقه و ويژگي نياز آبي كم اين محصول نسبت به ساير محصولات توسعه كشت آن به عنوان محصول منحصر به فرد كشور و استان توصيه مي‏گردد.

دیدگاه‌ها

فرآوری و بسته ‏بندی زرشک بی‏دانه

زرشك به عنوان يك محصول منحصر به فرد و بومي در مقياس اقتصادي در ايران پرورش داده مي‏شود و در بقيه نقاط دنيا جزو گياهان زينتي يا دارويي به شمار مي آيد. زرشك بي‏دانه عمدتاً در منطقه جنوب خراسان به منظور تهيه ميوه به صورت خشك توليد وعرضه ميشود ويكي از منابع عمده اقتصادي كشاورزان اين منطقه مي باشد. علاوه بر توليد زرشك خشك امروزه مشخص شده است كه اين گياه از جهت پوست و ريشه قابليت‏هاي بسيار خوبي براي توليد فرآورده‏هاي دارويي و صنعتي و از جهت ميوه در توليد آب ميوه، نوشابه،كنسانتره، پودر، مربا و مارمالاد را دارا مي باشد. اما از آنجا كه مهم‏ترين فرآورده زرشك- ميوه آن- به صورت خشك است، ضمن توجه به ويژگيهاي خاص اين ميوه، روش صنعتي فرآيند و بسته بندي آن شرح داده شده واصول علمي و فني حمل و نقل و نگهداري تا زمان فرآيند نيز يادآوري گرديده است. مراحل عملي فرايند صنعتي زرشك به روش علمي عبارتند از: شستشو و بوجاري اوليه، بلانچينگ يا آنزيم‏بري براي جلوگيري از تخريب رنگ توسط آنزيم‏ها، خشك كردن، دم گيري، بوجاري ثانويه، درجه بندي و بسته بندي، كه در هر يك از موارد ضمن تشريح كلي، فرايند طرح شماتيك دستگاه‏هاي مورد نظر پيشنهاد شده است.

دیدگاه‌ها

ژنتیک و به‏ نژادی زرشک

برخلاف نقش بسيار ارزنده اصلاح نباتات در توليد ارقام پر محصول و با كيفيت بالاي گياهان باغي، در مورد زرشك بي دانه هيچگونه رقم و يا توده شناخته شده اي معرفي نگرديده است، حتي در مورد تعداد دسته كروموزوم‏هاي زرشك بي دانه، اطلاع دقيقي در دست نيست. در جنس زرشك تلاقي‏هاي بين گونه‏اي متداول است و احتمال به وجود آمدن زرشك بي دانه از تلاقي طبيعي بين زرشكهاي دانه دار وجود دارد، حتي زرشك و ماهونيا نيز از نظر تعداد و اندازه كروموزوم يكسانند و مي توانند با هم تلاقي نمايند. خوشبختانه تنوع فراواني در زرشك‏هاي ايران وجود دارد و اين تنوع مي تواند به خوبي به روشهاي اصلاح نباتات پاسخ دهد. اهداف به نژادي در زرشك بي دانه مي تواند شامل حذف و يا كاهش طول خارها، انتخاب حبه‏هاي درشت‏تر، افزايش ضخامت پوست ميوه، كاهش تناوب باردهي، حذف يا كاهش پا جوش دهي و توليد گياهان يك تنه اي، افزايش مقاومت به تنشهاي محيطي و بهبود خصوصيات كيفي ميوه باشد. در زرشك امكان استفاده از كشت بافت در زمينه ريشه‏‏زايي و شاخه‏زايي وجود دارد. در پروژه شناسايي و حفظ ذخاير ژنيتيكي زرشك، نمونه‏هايي با خصوصيات مطلوب كيفي به دست آمده است كه مي تواند در پروژه هاي اصلاحي زرشك بي‏دانه مورد استفاده قرار گيرد.

دیدگاه‌ها

تکنولوژی تولید زرشک بی‏دانه با تکیه بر دانش بومی

جنس زرشك داراي بيش از 660 گونه است كه فقط يك نوع آن زرشك بي دانه به عنوان محصول باغي پرورش مي يابد. نوع بي دانه زرشك به جز ايران در هيچ كشوري به عنوان محصول اقتصادي پرورش نمي يابد و در اين سرزمين نيز در منطقه جنوب خراسان و عمدتاً در دو شهرستان قاين و بيرجند توليد مي گردد، لذا دانش و پرورش زرشك بي دانه بومي ايران است. طي دو دهه اخير با توسعه سطح زير كشت زرشك به بيش از چهار برابر، برخي روشهاي توليد و عمليات باغباني متداول اين محصول تا حدودي تغيير نموده و باغ‏هاي زرشك كه در گذشته بيشتر به صورت مخلوط همراه با درختاني نظير بادام، آلو، عناب، توت وانار ديده مي شدند ، امروزه به صورت باغات يكدست كشت مي‏شوند و امكان انجام عمليات باغباني به روشهاي علمي ممكن شده است طول فصل رشد سالانه اين گياه از اوايل فروردين ماه تا نيمه اول آبان است ابتدا برگ‏هاي آن ظاهر شده و در ارديبهشت ماه گل‏ها باز مي‏شوند. ميوه زرشك از اواخر مرداد و اوايل شهريور ماه شروع به تغيير رنگ مي كند و از رنگ سبز به رنگ كرمي، سپس صورتي ونهايتا قرمز رنگ ميشوند. زرشك بي دانه به وسيله پا جوش تكثير مي شود و كاشت پاجوش از اواسط پاييز تا اسفند ماه امكان پذير است.

بيشترين محصول زرشك از سال چهارم به بعد است اين درختچه داراي تناوب باردهي است و در سال پربار( on year) حدود سه برابر سال كم بار (off year) محصول مي‏دهد. اين گياه قادر به تحمل شرايط نامناسب محيطي مثل تنش‏هاي خشكي وشوري مي‏باشد براي توليد يك محصول اقتصادي، ابياري وكوددهي زرشك در طول فصل رشد لازم مي‏باشد و با توجه به استعداد شاخه‏دهي زياد آن، هرس اين درختچه ضروري است. بدليل وجود خارهاي فراوان بر روي شاخه‏ها، مرحله برداشت حساس‏ترين و پرهزينه ترين مرحله توليد زرشك است و نحوه برداشت بر كيفيت محصول موثر مي‏باشد. تا كنون پژوهش‏هاي موثري در مورد كاربرد اتفون بر سهولت برداشت زرشك انجام شده و بررسي هاي مقدماتي جهت برداشت مكانيزه آن نيز صورت گرفته است، ولي بسياري از جنبه‏هاي پرورش اين گياه از قبيل روش ها وميزان مصرف بهينه كود، روش‏هاي آبياري و كنترل آفات و بيماري هاي آن نياز به پژوهش‏هاي بيشتري دارد .

دیدگاه‌ها

اکوفیزیولوژی زرشک

هر چند توليد زرشك بي دانه به ايران محدود شده است، ولي انواع دانه دار آن به صورت خودرو در بسياري از نقاط دنيا پراكنده است كه نشانگر توقع كم اكولوژيكي اين درختچه است. استقرار زرشك بي دانه در جنوب خراسان كه داراي آب و هواي خشك و تابستان‏هاي گرم است نيز نشانگر مقاومت گياه به شرايط نامساعد محيطي است. اكثر زرشكهاي دانه‏دار و نوع بي دانه در ارتفاعات بالاتر از 1000 متر از سطح دريا بهتر رشد مي كنند. دوره رويشي زرشك بي دانه 235-220 روز در هر سال به طول مي انجامد. هر چند در مورد نيازهاي دمايي زرشك بي دانه  اطلاعات مستندي در دست نيست، ولي بر اساس شواهد موجود شروع رشد آن در دماي روزانه 18-15 درجه، و شروع ركود زمستاني آن در 11-7 درجه سانتيگراد صورت مي گيرد. نيازهاي تشعشعي گياه اندازه گيري نشده است؛ ولي وجود شرايط آفتابي و جريان هواي خوب براي زرشك بي دانه ضروري است. زرشك داراي مقاومت خوبي در مقابل باد مي باشد. و حتي به عنوان حصار و باد شكن در مزارع و باغات مورد استفاده قرار مي گيرد؛ ولي وزش بادهاي گرم كويري در هنگام گل دهي، ميزان توليد و كيفيت ميوه آبياري مرتب دارد و معمولاً درختچه‏هاي بالغ در جنوب خراسان هر15-12 روز يك بار آبياري مي شوند، ولي در شرايط محدوديت آب، قدرت زنده ماندن را دارند، هرچند محصول قابل توجهي توليد نمي كنند. زرشك خاك‏هاي نسبتاً سبك لومي- شني با زهكش خوب در مناطق كوهپايه اي را ترجيح مي دهد.

دیدگاه‌ها

گیاه شناسی زرشک

زرشك متعلق به خانواده زرشك از راسته آلالگان و تقريباً يكي از ابتدايي‏‏‏ترين گياهان گل‏د‏ار نهان‏دانه است. با وجودي كه گونه‏هاي مختلف آن گياه در مناطق مختلف جهان پراكنده اند، ولي تحقيقات مربوط به تاكسونومي زرشك اختلافات فاحشي را در بين گونه هاي قاره قديم و جديد نشان مي دهد. به نظر مي رسد جدايي‏هاي جغرافيايي موجب اين تغييرات شده اند. در مناطقي كه امكان تلقيح بين گونه‏ها و بين واريته‏ها وجود دارد؛ شناحت جايگاه هرگونه، با اشكال مواجه است. اين گياه در ايران بويژه در خراسان از جنبه‏هاي تغذيه اي و دارويي حائز اهميت بوده و براي كشور ارزآور است.

دیدگاه‌ها

مصارف و کاربردهای انواع زرشک

زرشك از جمله درختچه هاي بومي كشور ماست كه به دليل موارد استفاده متعدد از قبيل مصارف خوراكي ميوه‏ی نوع بي دانه، كاربرد انواع زينتي آن در پاركها و فضاهاي سبز و همچنين استفاده از ريشه، ساقه، برگ، گل و ميوه آن در طب سنتي و پزشكي نوين به ويژه در ارقام دانه‏دار حائز اهميت مي باشد. نوع بي دانه زرشك به صورت خشك از گذشته هاي دور به عنوان يك چاشني و افزودني غذايي در سفره ما ايرانيان وجود داشته و هم اكنون نيز در رنگ بخشيدن و طعم دادن به غذاهاي ايراني از آن استفاده مي شود. طي سال‏هاي اخير، در مورد توليد فرآورده‏هاي غذايي متنوع از زرشك بي دانه مثل آبميوه، نوشابه، نكتار، مارمالاد، مربا، سس و … تحقيقاتي در كشورمان انجام شده است. علاوه بر مصارف متعدد زرشك در طب سنتي ايران كه در كتب قديم به آنها اشاره شده است، طي دهه هاي اخير مطالعاتي به شيوه هاي پزشكي نوين در ايران و پژوهش‏هاي گسترده اي نيز در ساير كشورها انجام شده كه خواص دارويي و فعاليت‏هاي فارما كولوژيكي آلكالوئيدهاي اين گياه را به اثبات رسانده اند، اين تركيبات آلكالوئيدي اثرات ضد ميكروبي، ضد قارچي، ضد انگلي و… دارند. زرشك‏هاي دانه دار خودرو علاوه بر نقشي كه به عنوان يك درختچه مقاوم و حفاظت كننده خاك در مناطق كوهستاني بر عهده دارند، گاهي به خاطر دارا بودن شاخه هاي متراكم خاردار، به عنوان حصار اطراف مزارع نيز مورد استفاده قرار مي گيرند. انواع زينتي زرشك نيز از نظر شكل، اندازه، رنگ برگ‏ها و ميوه‏هايشان، تنوع زيادي دارند و از انواع برگ قرمز آن‏ها به صورت توده اي در وسط چمن و باغهاي صخره‏ اي و از ارقام هميشه سبز آنها در ايجاد پرچين‏هاي زيبا در پارك‏ها و فضاهاي سبز استفاده مي شود.

دیدگاه‌ها

اهمیت و پیشینه تاریخی زرشک

زرشك در مناطق مختلف ايران داراي نام‏‏هاي محلي زيادي است. در كشور ما انواع زرشك بويژه نوع بي دانه آن از بعد اقتصادي – اجتماعي و زيست محيطي داراي اهميتند. انواع دانه‏‏دار آن با پراكنش و سيعي كه در سطح كشور دارند و به دليل مصارف غذايي در خوراك‏هاي محلي، استفاده از بخش‏هاي مختلف گياه در تهيه داروهاي سنتي، اهميت دارند. اين درختچه مقاوم و سازگار به عنوان يكي از اجزاي پوشش سبز طبيعي، نقش مهمي را نيز در حفاظت خاك و جلوگيري از فرسايش آن در مناطق كوهستاني كشور بازي مي كند. كشت و پرورش زرشك بي‏دانه در جنوب خراسان بيش از 200 سال قدمت دارد.

در حال حاضر اين درختچه با حدود 6000 هكتار سطح زير كشت و متوسط توليد 5500 تن محصول خشك و ارزش كل توليدي در حدود 55/000/000/000 ريال در سال، به عنوان مخصول غالب باغي در منطقه جنوب خراسان مطرح بوده و نقش برجسته آن در ايجاد اشتغال، جلوگيري از مهاجرت و در مجموع اقتصاد منطقه چشمگير است. بررسي تغييرات سطح زير كشت و توليد اين محصول طي دو دهه اخير، بيانگر روند رو به رشد آن است. برخلاف افزايش سطح زير كشت زرشك، عملكرد آن طي دو دهه اخير افزايش نيافته است. اين درختچه در مناطق پرورش خود نقش موثري در اقتصاد خانواده توليد كنندگان زرشك دارد و از نظر اشتغال زايي نيز بخش قابل توجهي از نيروي كار منطقه را به خود اختصاص مي دهد. با توجه به تنوع و پراكنش گسترده گونه هاي زرشك در كشور ما و اختصاص محصول زرشك بي‏دانه به ايران، شايسته است سرمايه گذاري بيشتري در زمينه تحقيق بر روي اين گياه ارزشمند بومي صورت پذيرد.

دیدگاه‌ها