زیره سبز به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند دارای خواص دارویی و غذایی زیادی می‏باشد.

این گیاه علاوه بر دارابودن ترکیبات گوناگون نظیر پروتئین، کربوهیدرات، چربی، املاح مختلف وبرخی از ویتامین‏ها، حاوی حدود 2/5 تا 4 درصد اسانس می‏باشد که کاربردها و مصارف گوناگونی دارد. اجزای اصلی تشکیل دهنده اسانس زیره سبز شامل کومین آلدئید، گاماترپنین، بتاپینن، پاراسمین و آلفا پینن می باشد.

فرآیند تولید اسانس از زیره سبز شامل برداشت محصول، بوجاری، خرد کردن، استخراج و تبخیر اسانس، جدا سازی، استاندارد کردن و بسته بندی آن می‏باشد.

زیره سبز و اسانس آن علاوه بر مصارف غذایی دارویی مختلف در سال‏های اخیر به عنوان یک آنتی اکسیدان طبیعی موضوع بررسی‏های متعدد بوده است . با توجه به این که کشور ما یکی از تولیدکنندگان و صادر کنندگان مهم زیره سبز می‏باشد استفاده از اسانس این گیاه به جای مواد شیمیایی در صنایع غذایی به عنوان نگه دارنده‏ی طبیعی بسیار مفید خواهد بود.

زیره سبز از جمله محصولاتی است که ایران سهم زیادی از تولید و صادرات جانی آن را دراختیار دارد، به طوری‏ که بین 20 تا 40 درصد از تولید جهانی این محصول متعلق به ایران است. سطح زیر کشت وتولید این محصول در سالهای اخیر از رشد نسبتا خوبی برخوردار بوده به طوری که دامنه کشت آن از استان‏‏های عمده تولید کننده آن به سایر مناطق نیز توسعه یافته است. استان خراسان عمده ترین منطقه تولید این محصول در سطح کشور است وتولید آن در خراسان سهم بسزایی در ایجاد اشتغال و ارزش افزوده دارد.عملیات بازاررسانی محصول در بازارهای سنتی داخلی انجام می‏شود. با توجه به آنکه سهم بالایی از محصول برای صادرات تولید می‏گردد، لذا فرآوری اندکی بر روی محصول انجام می‏گیرد. صادرات محصول در سال‏های مختلف با نوساناتی همراه بوده که این تغییرات با نوسانات شدید در قیمت محصول در برخی سال‏ها همراه است.

وجود برخی محدودیتها ومسائل موجب عدم ثبات ورشد مداوم صادرات زیره سبز شده  است.

زیره سبز به کشورهای بسیاری صادر گردیده است اما در سالهای اخیر کشورهای امارت متحده عربی، پاکستان، ژاپن، آلمان و هلند خریداران عمده زیره سبز ایران بوده اند و در این میان کشورهای امارات متحده عربی و پاکستان سهم عمده زیره سبز ایران را به خود اختصاص داده‏اند. با توجه به شرایط اقلیمی مناسب و سابقه نسبتا طولانی حضور ایران در عرصه صادرات، چشم انداز مناسبی برای برای حضور گسترده ‏تر ایران در بازارهای

صادراتی وجود دارد. اما صادرات این محصول _علی رغم برخورداری از کیفیتی مناسب – از فقدان استراتژی مناسب رنج می برد که برنامه ریزی و سیاست‏گذاری مناسب در این زمینه برای بهبود وضعیت بازاررسانی این محصول در سطح داخل وخارج احساس می‏گردد.

تعداد کروموزمها زیره سبز 14=2n است. در مورد برخی از صفات زیره سبز از جمله عملکرد و تعداد روز تا رسیدگی تنوع وجود دارد. در ایران هنوز رقم اصلاح شده ای برای زیره سبز معرفی نگردیده است،  ولی طرح‏‏هایی در این زمینه در دست اجرا است ونیازمند آزمایشات تکمیلی و منطقه ای می باشد. تلاش‏هایی در جهت اصلاح زیره سبز از طریق پرتو دهی و همچنین کاشت در محیط کشت این ویترو انجام شده است. هر چند پرتو دهی عملکرد دانه زیره سبز را افزایش نداد ولی بخش‏های مختلف زیره سبز به عنوان منبع ریز نمونه باززایی شده اند وبهترین پاسخ جهت باززایی شاخساره‏های نابجا در زیره سبز از میانگره های ساقه حاصل شد. ریز نمونه های هپیوکوتیل وبرگ نیز رشد مناسبی را نشان دادند. تحقیقات انجام گرفته در زمینه ژنتیک واصلاح زیره سبز بسیار محدود است.

اما نیازهای تحقیقاتی در برخی زمینه ها از جمله در مورد سازگاری این محصول به اقلیم‏های مختلف و اصلاح ارقام مختص آن اقلیمها، بررسی ژنتیکی عوامل بیماری‏زا و اثرات متقابل آن با میزبان و دستیابی به ارقام مقاوم به بیماری‏های زیره سبز( با توجه به این که در کشت متراکم بیماری‏ها مهمترین تهدید این محصول به شمار می روند) اصلاح برای حصول به ارقام متحمل به تنشهای غیر زنده از قبیل سرما، خشکی وبافت‏های نامناسب خاک وهمچنین امکان طراحی دستگاه‏های مناسب کاشت وبرداشت مکانیزه مملوس‏تر به نظر می‏رسد.

در حال حاضر زیره سبز یکی از گیاهان حساس به بیماری قارچی میباشد. بیماری بوته میری زیره سبز که قارچ عامل ایجاد کننده آن قارچ Fusarium oxysporum می باشد در اکثر مناطق زیره کاری کشور ما و هندوستان شایع است. برگ گیاهان آلوده تغییر رنگ داده وزرد می‏شود، سیستم آوندی نیز تغییررنگ داده و به رنگ قهوه ای در می آید. عامل بیماری خاکزی بوده و به راحتی توسط بذر نیز منتقل می‏شود و در نتیجه عامل بیماری می تواند در خاک به صورت کلامیدوسپور و یا هیف در بذر زمستان گذرانی کند. راهای مبارزه با این بیماری متکی بر پیشگیری می‏باشد و توصیه‏هایی ازقبیل تلاش در جهت معرفی ارقام مقاوم، عدم کاشت متوالی زیره سبز در یک زمین،  سوزاندن بقایای محصول،  حذف وسوزاندن بوته های آلوده وضدعفونی بذر با سموم سیستمیک باعث کاهش میزان خسارت بیماری می‏شود. بیماری سوختگی زیره سبز نیز تقریبا در تمام مناطق تولید کننده زیره سبز شایع است. علائم بیماری با ظهور لکه های نکروتیک شروع و با مرگ گیاه خاتمه می یابد و معمولا در اوایل فصل بهار در روزهای ابری ورطوبت نسبی بالا گسترش می یابد. زیره سبز بعد از مرحله گل دهی به این قارچ حساس می شود و این حساسیت تا مرحله برداشت ادامه می یابد. پاتوژن در خاک یا بقایای گیاهی زنده می‏ماند وعامل بروز مجدد بیماری در میزبان است و نه تنها در سطح بذر باقی می‏ماند، بلکه به داخل بذر نفوذ می کند برای کنترل خسارت این بیماری نیز تلاش در جهت تولید ارقام مقاوم، ضد عفونی بذر قبل از کاشت با قارچ‏ کش‏های مناسب و محلول‏پاشی بوته‏های آلوده با قارچ‏ کش توصیه می گردد. تلاش‏های گسترده ای در مورد شناسایی علف کش مناسب زیره سبز انجام گرفته است ولی به دلیل شرایط جغرافیایی متفاوت در مناطق کاشت و همچنین نوع خاک وتنوع فراوان در علفهای هرز، علف‏ کش ثابتی معرفی نگردیده است.              تعدادی از علف‏‏ کش‏ها به زیره سبز نیز خسارت وارد می‏نمایند لذا ضمن توصیه بررسی‏های بیشتر در مورد علف کش مناسب زیره سبز به طور کلی می توان اینگونه نتیجه گرفت که :

1_ علف کشهای دی نیتر وانیلینی، مانند اتال فلورالین، تریفلورالین، بازالین می‏توانند به صورت مخلوط با خاک، قبل از کاشت مورد توجه قرار گیرد.

2- علف کش هایی مانند اگزادیازون، پرومترین، ،سیمازین، پندی متالین، ایزوپرتوران، اکسی فلوروفن، بن تیو کارب قبل از کاشت یا قبل از سبز شدن مورد آزمایش قرار گیرند.

3-علف کشهایی مانند لینوران(افالان)،  وعلف کشهای خانواده ممانعت کننده استیل کوانزیم A کربوکسیلاز (Accase) مانند ستوکسیدیم به صورت بعداز کاشت استفاده شوند. البته بایستی در تمام موارد بویژه در مورد اخیر (Accase) به شکل مقاومت علف‏های هرز به علف کش‏ها توجه داشت.

به طور خلاصه زیره سبز گیاهی است که مقاومت آن به خشکی زیاد بوده و با توجه به این که دوره‏ی رشد آن منطبق بر بارشهای زمستانه و بهاره می باشد، نیاز به آبیاری آن نمی‏باشد اما در صورتی که دورهای خشکی طولانی بوده و امکان سبز کردن آن وجود نداشته باشد انجام آبیاری‏های تکمیلی می‏تواند موثر باشد. از نظر نیاز آبیاری پتانسیل ضرایب گیاهی آن در مراحل اولیه، میانی وانتهای رشد به ترتیب0/34، 0/74 ،0/43 می‏باشد که با 3350 متر مکعب در هکتارآب مورد نیاز آن تامین می‏گردد. اما از آن جایی که در زراعت زیره سبز محصول دانه مورد نظر می‏باشد، آبیاری کامل باعث از بین رفتن گل آذین‏ها در اثر بیماری های قارچی وکاهش وزن دانه می‏گردد.

زیره سبز یکی از گیاهان مهم دارویی وصادراتی ایران است که در خراسان مرکزی و جنوبی سطح زیر کشت قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. این گیاه با دارا بودن ویژگی‏های خاص خود در الگوی کشت مناطق خشک و نیمه خشک حائز اهمیت است.

زیره سبز می تواند در تناوب زراعی پس از صیفی‏جات قرار گرفته و به صورت دیما وآبی کشت و کار شود.

باتوجه به کوچک بودن بذر و ضعیف بودن گیاهچه در این گیاه می‏بایست در تهیه بستر خاک ، تقویت زمین از نظر مواد آلی و عناصر غذایی و استفاده از علف کشهای سیستمیک مورد توصیه در مناسبترین زمان (18 آذر تا 8 دی تحت شرایط آب وهوایی مشهد) اقدام به کشت نمود. میزان بذر مصرفی 5کیلوگرم در هکتار به روش کشت جوی و پشته با بذر کار گندم توصیه گردیده است.

عملیات داشت از جمله ابیاری، کودهی و کنترل علفهای هرز با توجه به شرایط ونزولات آسمانی منطقه، روشهای کشت و سایر فاکتورهای دخیل قابل تغیر وتنظیم است .

استفاده از کودهای شمیایی بویژه  نیتروژن و در صورت نیاز اضافه کردن آن به صورت سرک در کشتهای آبی پیشنهاد گردیده و باید در مبارزه با بیماریها به ویژه بیماری قارچی دقت نظر داشته وعلاوه بر رعایت توصیه زراعی در پیشگیری، به محض مشاهده اولین آثار وعلائم بیماری در مزرعه از سموم توصیه شده مانند مانکوزب، کاپتان ورورال هر سه هفته یکبار با غلظت 2گرم در لیتر ماده تجاری استفاده نمود.

زیره سبز بسته به شرایط مختلف آب وهوایی از اواخر اردیبهشت تا اواخر خرداد قابل برداشت بوده که در مراحل برداشت محصول ، خرمنکوبی، بوجاری توسط کشاورز یا کارخانجات، بسته بندی وانتقال به بازارهای داخلی وصادراتی می‏بایست نکات بهداشتی و استانداردهای موجود را توجه ورعایت نمود. عملکرد محصول در خراسان بین 200 تاا2000 کیلوگرم در هکتار در نوسان بوده وضرورت دارد به مسائل مکانیزاسیون در تولید و فراوری پس از برداشت این محصول توجه خاصی داشت.

زیره سبز گیاه مناطق معتدله است.نیازهای اکولوژیکی این گیاه در اکثر مناطق کشور قابل تامین است. از مهمترین عوامل محدود کننده زراعت آن رطوبت نسبی بالا می باشد. این گیاه دارای نیازهای حرارتی ورطوبتی نسبتا پایینی است وقبل از فرارسیدن گرمای تابستان فصل رشد خود را به اتمام می رساند. اجزای مهم عملکرد زیره سبز شامل تعداد بوته در واحد سطح، تعداد چتر در بوته، تعداد دانه در چتر و وزن دانه است.

هرچند تا حدودی قدرت ترمیم اجزای عملکرد درزیره سبز وجود دارد ولی برای حصول عملکرد مطلوب بهتر است تراکم بوته در واحد سطح در سطح مطلوب ایجاد گردد.

زیره سبز از شاخص برداشت نسبتا بالایی برخوردار است به طوری که بیش از 50% وزن اندامهای هوایی ان ذانه تشکیل میدهند تمام اندامهای هوایی زیره سبز به جز گلبرگ ها قادرند فتو سنتز انجام دهند ولی شاخص سطح فتوسنتز شده در این گیاه بسیار پایین است و تاکنون شاخص سطح برگ بیش از 1/5 برای این گیاه گزارش نگردیده است، پایین بودن این شاخص باعث کاهش CGR و افزایش NAR در این گیاه شده است. زیره سبز تحمل نسبتا خوبی در برابر خشکی و شوری دارد و شاید شیوع بیمارهای بوته میری و سوختگی در شرایط مرطوب باعث گردد که عملکرد دانه در شرایط تنش خشکی بیش از شرایط  فراهمی رطوبت باشد. این گیاه با حداکثر سه بار آبیاری محصول رضایت بخشی تولید می نماید. ولی هنوز بسیاری از خصوصیات اکوفیزیولوژی آن ناشناخته مانده و نیاز به پژوهشهای وسیع‏تر در مورد این گیاه ارزشمند روز به روز بیشتر محسوس است.

زیره سبز متعلق به خانواده جعفری از پیشرفته ترین گیاهان گلدار نهاندانه دولپه است که از جنبه‏های تغذیه‏ای و دارویی دارای اهمیت خاصی است و منبع درآمد ی برای کشاورزان مناطق خشک ایران و به ویژه خراسان محسوب میشود. فروش بذر این محصول نیز می تواند مقدار قابل توجهی ارز وارد مملکت کند. زیره در ایران شامل دو گونه‏ی زیره سبز و زیره سفید است که گونه اخیر را که خودرو است گاهی اوقات واریته ای از گونه‏ی  اولی که اغلب زراعی است به حساب می‏‏آورند. اختلاف عمده‏ی زیره سبز با زیره سبز در کرکهای روی میوه است که در زیره سفید بلندتر می‏باشد.

زیره سبز یکی از قدیمی ترین محصولات زراعی جنوب مدیترانه، بخشهایی از افریقا و خاور میانه می باشد وآثار بدست امده از مصرف آن نشان میدهد که مصریان در مومیایی اجساد فراعنه از حدود 5000 سال پیش از مخلوط زیره سبز، بادیان ومرزنجوش استفاده می‏کرده اند. در ایران سابقه کشت این گیاه مربوط به بعد از اسلام است وقدیمی ترین نوشته به دست آمده مربوط به 1000سال پیش است. دانه زیره سبز ضد نفخ و ورم معده، مدر و معرق و گرم است و باعث تقویت معده شده ودر بهبود اسهال‏های سخت نقش بسزایی دارد. این دانه در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی کاربرد فراوانی دارد. در ایران سطح زیر کشت زیره سبز به پیش از 500000 هکتار دیم و آبی میرسدو سالانه بیش از 12000 تن زیره سبزازاین سطح برداشت میشود مهمترین منطقه تولید زیره سبز کشور ، خراسان است ودر استانهای یزد، اصفهان وسمنان نیز زیره سبزتولید میشود.

زیره سبز به دلیل نیاز آبی کم وطول فصول رشد کوتاه در سالهای اخیر مورد توجه کشاورزان قرار گرفته وسطح زیر کشت آن نسبت به 20 سال گذشته حدود چهار برابر شده است. هم چنین صادراتی بودن زیره سبز باعث ایجاد ارزآوری برای کشور شده و این گیاه میتواند اشغال قابل توجهی را نیز تولید نماید.